zaterdag 31 juli 2021

F.C. Terborgh en zijn jeugdbeelden

F.C. TERBORGH EN ZIJN JEUGDBEELDEN

Het imago van Reijnier Flaes (1902-1981), die schreef onder het pseudoniem F.C. Terborgh, is zo sterk verbonden met een diplomaat op oudere leeftijd, dat we ons hem moeilijk jong kunnen voorstellen, en helemaal niet als kind. Voor altijd beklijven de Haagse Post-foto’s van Steye Raviez, waarop Terborgh met grijze haren, blazer, das, pochet en strak gestreken pantalon troont op een koloniaal aandoende veranda met arcaden en luiken in Linhó, Portugal. Terborghs proza bevat ook weinig verwijzingen naar jonge mensen of kinderen. Wel benadrukt hij meer dan eens de ongrijpbaarheid van het verleden. In de cyclus ‘Beelden’ roept de dichter Terborgh vanaf een terras aan de Portugese rotskust beelden van vroeger op die een onoverbrugbare afstand illustreren: 'Al dit beelden uit een jeugd. / Ongevraagd aanwezig / en niet bereikbaar. / Zoals toen de toekomst. (IV, p. 93)[1]

Het verleden laat zich niet precies herscheppen, aldus Terborgh in zijn schets ‘Herinnering’ (1971-1972): ‘een verleden dat nooit, in deze herschapen vorm, heeft bestaan. Of toch? Het wordt een gelijkend portret in het beste geval, en even misleidend en onvolledig als elke «goede gelijkenis»’ (IV, p. 190). Misschien verwijst hij hiermee naar eigen ervaringen bij het uitwerken van jeugdherinneringen. Op dat moment had Terborgh de eerste versie geschreven van Jeugd, een prozastuk dat hij uitgeverij Boucher aanbood, maar dat uiteindelijk niet is verschenen. Later heeft hij het om onduidelijke redenen verworpen. Wellicht was Terborgh van mening dat hij het essentiële over het onderwerp reeds elders had gezegd.

Terborgh heeft in het Haagse Post-interview met Jan Brokken uit 1977 verklaard dat zijn gevoel voor orde van zijn vader stamt: ‘Een prachtman. Een zeer gedisciplineerde, rechtschapen, welmenende Hollander. Hij heeft mij plichtbesef bijgebracht. Een typische zeeofficier; hij had belangstelling voor het mathematische, het praktische. Hij kon niet begrijpen dat ik stilletjes in mijn kamer romans zat te lezen.’[2] In Jeugd portretteert Terborgh zichzelf als kind reeds als iemand met gevoel voor decorum dat hij later als diplomaat verplicht was op te houden: als hij wordt gedoopt, ergert hij zich aan zijn zuster die daarbij niet rustig blijft.

Het nagelaten prozawerk Jeugd is weinig precies over omstandigheden in het vroege leven van Reijnier Flaes. Na de geboorte in Den Helder is sprake van een verblijf en later een verhuizing naar Dresden, zonder dat we te weten komen waarom. De stad komt ook al voor, zij het niet name genoemd, in het prozafragment ‘De brug’ dat in 1968 in Raster stond en dat oorspronkelijk deel uitmaakte van Jeugd.  Met zijn oudere zus en een kinderjuffrouw zien we hem hier op armenbezoek gaan in een voorstad. Achteraf interpreteert – hereininterpretiert – hij een brug over een rivier als een teken van een andere wereld: ‘De andere oever leek heel ver weg. Misschien werd mij daar voor het eerst een voorgevoel gegeven van de wijdheid der steppen, felle wind die over naakte vlakten gaat; misschien ligt hier het begin van de verlokking die later voor mij van het Oosten  is uitgegaan […]’ (IV, p. 198). 

Een schriftelijk interview met Terborgh uit het begin van de jaren zeventig maakt duidelijk waarom de familie vanuit Den Haag naar Dresden verhuisde: ‘Mijn vader was zeeofficier. Na zijn pensionering (ik was toen zes jaar) verhuisde hij naar Dresden, de stad van herkomst van mijn moeder. We hebben daar vijf jaren gewoond. Tegen het einde begon zich mijn vader zeer te vervelen en aanvaardde een voor hem geheel nieuwe werkkring: die van honorair Consul-Generaal in Hamburg, welk ambt hij tot aan zijn dood bekleedde.’[3] In hetzelfde interview beschrijft Terborgh de voor hem cruciale jeugdherinnering over het verblijf met zijn zuster alleen in een Haagse bovenkamer, waar een rood gloeiende petroleumkachel stond: ‘Het rode licht begon alles te beheersen. Er was geen gevoel van angst, geen verzet of ongeduld. Er was ook geen verveling, maar iets als een verwonderd zitten in een ongekende leegte. Een avonduur dat nooit werd vergeten.’[4]

\Terborgh grijpt hier terug op een herinnering die hij enkele jaren eerder in Jeugd had beschreven als het geval ‘dat voor het eerst het raadsel voor mij stond’. Later heeft hij aangegeven dat hier om een interpretatie ging: ‘Maar… dat is misschien, in zeker opzicht, tot op zekere hoogte en ten dele een interpretatie a posteriori. Die jeugdherinnering is heel sterk, ik zou echter niet willen zeggen dat dit rode licht uit de vuurtoren die onze petroleumlamp destijds was – toen ik vier jaar oud was –, dat dat hetzelfde licht is waar ik later over geschreven heb. Dat wijnrode licht van later is eigenlijk voor mij het verzoenende. Het licht van de overgang. Het heeft me voor het eerst gefrappeerd in mijn Spaanse jaren: het is het licht van de zonsondergangen op de Meseta.’[5]

In het in Zwitserland gesitueerde verhaal ‘Een brief’ uit de vroege bundel De Condottiere (1940) lijkt Terborgh andermaal te verwijzen naar het door hem ervaren gevoel van leegte in zijn jeugd. Hoofdpersoon Willers, die niets om handen hebbend zich op een stille zondagmiddag overgeeft aan natuurindrukken en herinneringen, ziet een kind steppen, ‘wat eenzaam en zonder overtuiging. Het blijft staan en lacht tegen hem alsof het van hem een uitkomst verwachtte uit deze doelloze, lege zondagmiddag. Willers kent dit gevoel; hij heeft het niet vergeten in de twintig jaren die ertussen liggen. Er is niets veranderd in hem’ (I, p 26).

Ook in de roman Het gezicht van Peñafiel (1947), waarin de held Ferrer zich op een voettocht door bar Spaans landschap begeeft, komt dit gevoel van leegte uit een kindertijd terug, nu via een herinnering aan een bos. Het onderscheid tussen jong en oud is ook nu uitgewist: ‘Onverhoeds werd Ferrer zo in zijn langvergeten jeugd teruggevoerd, zijn kinderjaren; en wat hem verraste was dit: er bleek geen verschil te bestaan, er was geen overgang. Zijn gespannen, zijn roerloze verwachting van toen in de boordevolle leegte van een ander zomers woud, zijn kinderlijk geloof in iets ongehoords, en zijn verwondering hier over een stilte zo groot, dat zij een rots zou kunnen doen openspringen, waren een en hetzelfde, sterk en duidelijk, alsof niet een half mensenleven ertussen lag, alsof er niet decenniën waren vergaan, vol afleiding en versplintering. En beiden waren gelijkelijk nog steeds op eenzelfde toekomst gericht, eenzelfde gespannen wachten, op wat? Op iets dat waar zou geschieden? En hoe? Er kon geen twijfel aan dit geschieden bestaan, er was wetenschap, zekerheid, die voor den jongen in niets had verschild van die voor den man en wier wortels ver in het duister lagen vertakt, in de schemer van ongekende voorgeslachten, zonder tal en zonder naam, een eeuwigheid omvattend, aan wier duur gemeten de spanne tijds tussen kind en man leek uitgewist’ (I, 132-133).

In het lange verhaal ’De gouverneurs’, oorspronkelijk opgenomen in de bundel De meester van de Laërtes (1954), is de ervaring van leegte rond de petroleumkachel, die in Jeugd zo essentieel is, ook reeds beschreven. Terborgh voegt eraan toe: ‘Nooit sedertdien heb ik een ervaring ondergaan, die den indruk van onafwendbare leegte heeft overtroffen, de suggestie van het volkomen nutteloze in ons bestaan, en nooit heb ik dit halve uur vergeten. Het is in talloze varianten teruggekeerd’ (II, 88). In Terborghs werk zijn niet herinneringen aan mensen, familieleden of vrienden belangrijk maar, zoals verderop in ‘De gouverneurs’ staat, aan ‘de ervaring van eenzame, diep ondergane ogenblikken: de geur van zoet vers brood in den heel vroegen ochtend, het rinkelen van een bel in een sigarenwinkeltje, de hoge boog van een brug weerspiegeld in het water, de volkomen leegte van een zondagmiddag als men uit een raam keek, naar de overkant, naar verlaten huizen, naar kale bomen in regenachtige herfstlucht’ (II, 111).

Ook de ervaring van een wandeling met zijn vader in de Scheveningse Boschjes die we in Jeugd tegenkomen, heeft Terborgh in ‘De gouverneurs’ al verwerkt. Waning is op de Oude Scheveningse Weg op een bank gaan zitten: ‘en onverwachts was hij in gedachten tientallen jaren terug, toen hij, een kind nog, met zijn vader wandelend in de bosjes (daar waar nu de open wonde uit de oorlogsjaren gaapte) van het pad mocht wijken om in het herfstlover naar eikels te zoeken. Het was zijn oudste en diepste ervaring van het najaar’ (II, 137). In een oorspronkelijk in 1957 voor Het Vaderland geschreven stuk over schrijversdebuten dat als ‘Het begin’ in het Verzameld werk is herdrukt, staat ook al de herinnering aan eenzaam spelen op een zolder, waarschijnlijk in Dresden, met een vergelijkbare ervaring als met de petroleumkachel: ‘Van spelen kwam niet veel, maar wel maakte ik kennis met de zware dakbalken, die nog een rest van zomerhitte uitstraalden en de geur van vurenhout: men stond daar tegenover iets alleen, en het vermoeden kwam op dat men aan deze nieuwe stand van zaken zou moeten wennen: het was een wat zwaarmoedig gevoel, maar in zekere zin verheffend: men groeide, er was iets nieuws dat men met niemand meer deelde’ (IV, 194).

Zo staan in Jeugd enkele passages die al eerder in het oeuvre van Terborgh opduiken. Veel meer scènes over kinderen en jongeren heeft hij ook niet geschreven. Daarom biedt Jeugd dan ook genoeg nieuwe gezichtspunten. In een veelzeggende passage laat hij zijn moeder aan zijn vader zeggen dat hij, de kleine Reijnier, als kind een gebaar maakt dat aan haar vader herinnert: ‘Alsof ik een boodschap had overgebracht […]. Voor het eerst was er een beeld uit het verleden; het leek een bevestiging te zijn. Misschien werd slechts voor het eerst geappelleerd aan mijn nog latente, sterk historisch gerichte aanleg.’ Niet voor niets heeft Terborgh verklaard  dat hij als jongen archivaris had willen worden.[6] Zijn hele oeuvre is vergeven van historische verwijzingen.

Terborgh lijkt in Jeugd iets te willen zeggen over zijn neiging tot afzondering dat zijn leven en werk kenmerkt, maar ook over de tijd die hem voorbereidde op een levenslang verblijf in het buitenland. Zijn abrupte vertrek van een school in Hamburg en uit Duitsland als gevolg van oorlogsomstandigheden doet denken aan zijn ervaringen in Spanje tijdens de burgeroorlog en China tijdens de Tweede Wereldoorlog: historische omstandigheden waarop hij geen invloed had, zetten andermaal verplaatsingen in gang.

De vader die naar Indië vertrekt en de kist die daarvandaan in Den Haag arriveert, fungeren achteraf als tekens uit de geografisch zeer ruime wereld die Terborgh als diplomaat leerde kennen en waarvan zijn werk continu getuigt. De kern van zijn werk blijkt toch steeds dezelfde: helden die zich losmaken van hun omgeving en werkkring en op een moment van lotsaanvaarding en ontvankelijkheid voor een mysterieus gekleurde hemel een tocht naar een onbekend gebied ondernemen die tot de dood leidt. Ook de eerste ervaring van een expeditie plaatst hij in Jeugd. Het is de schier eindeloze tocht van zijn huis naar een vriendinnetje aan het andere einde van de Haagse Johan van Oldenbarneveltlaan: ‘met gevaren werd gerekend, met verrassingen die niet bestonden. Op de tocht kwam het aan, evenals in veel later jaren, niet op het bereikte doel.’

Bij Terborgh lijkt niet alleen de tocht te tellen, maar vooral wat men daarbij denkt, en dan blijken al de reizen over de aardbol misschien meer decoratief dan inhoudelijk. In een brief uit Buenos Aires uit 1954 verwoordt Terborgh een dergelijk gezichtspunt: ‘voor het overige deel ik geheel Uw gevoelen dat de verplaatsing van het lichaam er tenslotte weinig toe doet. De intensiteit van de gewaarwording speelt een veel grootere rol dan wat men een “extensieve documentatie” zou kunnen noemen, en tusschen intensief beleven en imaginatie of droom is er tenslotte geen groot verschil; al dit verricht men in den regel beter in een luie stoel met zoo ver mogelijk gaande uitschakeling van het lichaam, dan op reis waar aan de kleine afleidende irritaties moeilijk is te ontkomen. Elk goed werk veronderstelt een zekere bezetenheid van den schrijver: allerlei kan daarvan de aanleiding zijn, maar toch in de allereerste plaats de eigen aard, de hoogstpersoonlijke reactie op wat ons omgeeft, en deze aard blijft in den grond der zaak dezelfde, waar ter wereld wij ons ook bevinden.’[7]

 Al enkele jaren voor zijn dood werd het stil rond F.C. Terborgh. Onlangs is hij door de publicatie van nagelaten vertalingen van Chinese gedichten voorzichtig weer onder de aandacht gekomen.[8] Met het proza van Jeugd verschijnt voor de tweede keer in korte tijd een onuitgegeven werk. De in Jeugd beschreven ervaring van leegte door jonge Reijnier op een Haagse bovenkamer bij de petroleumkachel bevat, aldus Terborgh, schijnbaar alles wat de wereld heeft te bieden. Zijn verplaatsingen over de aardbol, de nieuwe standplaatsen die hij steeds kreeg toegewezen, waren het gevolg van ministeriële besluiten, niet van een romantische aanleg. Ook zijn eerste langdurige reis bedacht hij niet zelf. Het was de vader die Terborgh voor het eerst de wereld in stuurde: ‘Toen ik twintig was, moest ik bij hem komen. Je hebt nu een paar jaar gestudeerd, zei hij, en je denkt dat je veel weet. Maar van de wereld heb je nog niets gezien. Ik heb voor je geboekt op de Barendrecht. Morgen vertrek je voor vier maanden naar de Zwarte Zee.’[9]

 Jan Paul Hinrichs

| Eerder verschenen als nawoord in: F.C. Terborgh, Jeugd ('s-Gravenhage: Statenhofpers, 2021), pp. 43-48.



NOTEN

[1] Citaten, tenzij anders aangegeven, verwijzen naar F.C. Terborgh, Verzameld werk, I-IV (Amsterdam: De Bezige Bij, 1975-1977).

[2] Jan Brokken, ‘F.C. Terborgh: “De grootste vijand van literatuur is haast”’, in Jan Brokken e.a., Het volle literaire leven. Portretten uit de Haagse Post (Amsterdam: De Arbeiderspers, 1978), p. 63.

[3] Wam de Moor, ‘In gesprek met F.C. Terborgh’, Raster 5 (1971-1972), nr. 4, p. 505.

[4] Ibid.

[5] H.C. ten Berge, Een schrijver als grenskozak. F.C. Terborgh over zichzelf en zijn werk (Amsterdam: De Bezige Bij, 1977), p. 23.

[6] Ibid., p. 64.

[7] R. Flaes aan F.W. van Heerikhuizen, Buenos Aires, 29.1.1954 (Leiden, Universiteitsbibliotheek, coll. MNL, signatuur LTK 2333).

[8] F.C. Terborgh, Aan de grens. Chinese gedichten (’s-Gravenhage: Statenhofpers, 2020). Zie verder Jan Paul Hinrichs, ‘De terugkeer van F.C. Terborgh’, De Parelduiker 25 (2020), nr. 4, pp. 58-60.

[9] Noot 5.